Reformatie

In 1517 publiceerde Maarten Luther, een Duitse monnik, 95 stellingen. Volgens de legende spijkerde hij zijn stellingen aan de deur van de grote kerk van Wittenberg. Hierin schreef hij, wat hij dacht wat er allemaal fout was in de rooms-katholieke kerk. Door de kritiek van Luther ontstond er een enorme ruzie in de rooms-katholieke kerk. Het leidde zelfs tot een scheuring in de kerk.

Meester Henk!! Hoe kan een kerk scheuren?

De kerk scheurde niet letterlijk. Maar in West-Europa ontstond een tweedeling tussen de gelovigen. Er kwamen twee groepen gelovigen die elkaar niet lief vonden: de katholieken en de protestanten.
Voor de scheuring in de kerk, gedurende de middeleeuwen, was er in West-Europa maar één kerk: de rooms-katholieke kerk. De baas van deze kerk was de paus en de paus woonde in Rome. Vandaar ook de naam rooms-katholieke kerk.

In de loop van de middeleeuwen was de rooms-katholieke kerk steeds machtiger en rijker geworden. Hierdoor waren alle belangrijke functies in de kerk heel erg geliefd bij machtige adellijke families uit heel West-Europa. Want je kon veel geld verdienen met zo’n baan. De rooms-katholieke kerk was een bedrijf geworden waar heel veel geld verdiend kon worden. De kerk was meer bezig met macht en rijkdom en minder met het geloof.

Meester Henk!! Hoe kon de kerk zo rijk worden?

De belangrijkste bron van inkomsten voor de kerk was de kerkbelasting, de tiende. Gelovigen moesten een tiende deel van hun jaarlijkse oogst of winst af te staan aan de kerk. Sinds Karel de Grote was iedereen verplicht om de tiende te betalen. En als je niet betaalde, mocht je niet naar de hemel.
Ook bezat de kerk veel landerijen en gebouwen. Dat had ze in de loop van de tijd gekregen, vaak van adellijke families als geschenk.

Meester Henk! Waarom deden ze dat?

In de middeleeuwen geloofden de mensen dat het hiernamaals, na je dood, uit drie plekken bestond: hemel, vagevuur en hel. Hemel en hel waren voor altijd en eeuwig. Maar het vagevuur was tijdelijk. Het was een plek waar de “Vuur der Wijsheid” je van je zonden zuiverde, zodat je daarna toch nog naar de hemel kon gaan. De mensen geloofden ook dat je de tijd in het vagevuur korter kon maken. Dat kon op verschillende manieren.

Rijke mensen betaalden de kerk een som geld om voor hun zielenheil te bidden. Tijdelijk maar ook voor een lange tijd. De kerk kreeg dan een stuk land waarvan de opbrengsten gebruikt moesten worden om de priesters te betalen om een mis op te zeggen. Met al die missen hoopten ze korter in het vagevuur te zitten. Zo wordt er in Parijs iedere maand nog een mis opgedragen voor de overleden leden van de adellijke familie des Montmorency. En dat al sinds 1367!
Maar al die rijkdom was niet genoeg voor hebzuchtige geestelijken. Daarom werden er ook aflaten verkocht.

Meester Henk!! Wat is een aflaat?

Een aflaat is een kwijtschelding van straf voor je zonden.

Meester Henk!! EUHH??

Is raar, maar laat ik een voorbeeld geven: Nico is stout in de klas. Dan krijgt hij straf, hij moet vijftig strafregels schrijven. Maar hij kan bij de conciërge een “aflaat” krijgen. Hij krijgt een aflaat door iets goeds te doen; het schoolplein vegen of een huilend kind troosten. Met een aflaat hoeft Nico maar een deel of helemaal geen strafregels te schrijven. Door goed te doen krijgt hij kwijtschelding van zijn straf
Je kon op verschillende manieren een aflaat krijgen. Door op bedevaart te gaan, gebeden op te zeggen en door goede werken te doen als zieken verzorgen en aalmoezen aan de armen geven. In ruil voor de aalmoes moest de bedelaar dan bidden voor het zielenheil van de gever.
Maar vanaf de 11e eeuw kon je ook aflaten kopen. De kerk verkocht aflaten voor extra inkomsten. Daarmee betaalde ze bijvoorbeeld grote bouwwerken als de Sint-Pieterskerk in Rome. In de late middeleeuwen ontstond er een levendige handel in de verkoop van aflaten. Rondreizende monniken, zgn. “vergevers”, reisden langs jaarmarkten om aflaten te verkopen. Je kon zelfs aflaten kopen voor zonden die je in de toekomst misschien zou gaan doen!

Deze handel in het afkopen van straf voor je zonden was een reden waarom er in de rooms-katholieke kerk een grote ruzie ontstond. Één van de mensen die veel kritiek had op de paus en de katholieke kerk was Maarten Luther.

Maarten Luther (1483-1546) was een Duitse monnik en theoloog. Hij bestudeerde de Bijbel en gaf les aan de universiteit van Wittenberg.
In 1517 schreef hij 95 stellingen met kritiek op de katholieke kerk. Één van de kritiekpunten betrof de verkoop van aflaten. Volgens Luther kon alleen God je zonden vergeven. Ook had Luther veel kritiek op de “onfeilbaarheid” van de paus. Dat wil zeggen dat alles wat de paus zegt waar is.

Meester Henk!! Waarom heeft de paus altijd gelijk?

De kerk had bepaald dat de paus de plaatsvervanger van Christus op aarde was. Daarmee was hij de allerbelangrijkste man op aarde, nog belangrijker dan alle koningen en keizers en dus had de paus altijd gelijk.
Nee, zei Luther, alleen de bijbel heeft altijd gelijk. Dus de mensen moeten vooral goed de Bijbel lezen. Probleem was dat de Bijbel van de katholieke kerk in het Latijn was, een taal die de gewone mensen niet spraken of lazen. Daarom vertaalde Luther de Bijbel in het Duits zodat iedereen de bijbel zelf kon lezen.
De reformatie kende een aantal stromingen. Hiervan zijn het lutheranisme (van Maarten Luther) en het calvinisme (van Johannes Calvijn) de bekendste.

Door de reformatie ontstond er een sterke verdeeldheid onder de gelovigen in de katholieke kerk. Een verdeeldheid waardoor gezinnen, families en vrienden heel veel ruzie kregen. Maar ook vorsten en koningen raakten verdeeld. Sommigen bleven katholiek, anderen werden protestant. De reformatie verdeelde heel West-Europa. En deze verdeling leidde tot veel oorlogen. In de anderhalve eeuw na de reformatie werd West-Europa verscheurd door oorlogen en burgeroorlogen.

Ook in Nederland. In Nederland duurde die oorlog tachtig jaar!!
Maar daarover vertelt meester Henk in zijn les over de Nederlandse Opstand.

Heb je nog vragen over de reformatie? Dan kun je mailen met meester Henk

 

Literatuur:

Diarmaid MacCulloch, A History of Christianity. London, 2009.

Arie Wilschut, De Tijd van ontdekkers en hervormers, 1500-1600. Zwolle,

Januari 2, 2026

.

De reformatie door National Geographic Filmpje over de reformatie Filmje over Maarten Luther Filmpje over de handel in aflaten